Indeks Samorządności wzrósł, ale eksperci wskazują na niepokojące trendy

Najnowsze dane z Indeksu Samorządności za 2025 rok, przygotowanego przez Fundację Batorego, przynoszą umiarkowany optymizm. Wynik wzrósł do 54,30 pkt, co stanowi poprawę po spadku do 47,79 pkt w 2023 roku i wzroście do 52,55 pkt w 2024 roku. Dr Justyna Przedańska, ekspertka Fundacji Batorego, podkreśla, że choć relacje między rządem a samorządami stały się mniej konfrontacyjne, a praktyka nadzorcza wojewodów uległa poprawie, to rzeczywista autonomia samorządów pozostaje znacznie poniżej poziomu sprzed dekady.

Poprawa klimatu, brak systemowych zmian

Mimo zmiany tonu w relacjach między władzą centralną a samorządami, nie nastąpił systemowy powrót do decentralizacji. Indeks Samorządności, mierzący potencjał zadaniowo-finansowy, siłę polityczną i siłę ustrojową, wskazuje na to, że samorządy nadal częściej wykonują polityki publiczne, niż je współtworzą. Wartość Indeksu w 2025 roku jest o blisko 20 punktów niższa niż w 2014 roku, kiedy wynosił 73,58 pkt. To pokazuje, że obecna poprawa jest realna, ale niewystarczająca do odwrócenia ustrojowego cofnięcia.

Najważniejsze fakty:

Ograniczona siła polityczna

Szczególnie niepokojący jest brak znaczącej poprawy w komponencie politycznym Indeksu. Jego wartość w 2025 roku utrzymała się na poziomie 8,75 pkt, podczas gdy w 2014 roku wynosiła 20,75 pkt. Oznacza to, że samorządy wciąż nie są realnym uczestnikiem procesu decyzyjnego, zwłaszcza gdy projekty dotyczące ich zadań, dochodów lub kompetencji omijają Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego, często poprzez wykorzystywanie ścieżki poselskiej.

Nierówna autonomia finansowa

W sferze finansów, nowa ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego poprawiła niektóre wskaźniki, zmniejszając udział dotacji celowych na rzecz bardziej elastycznych dochodów. Jest to zmiana pozytywna, ponieważ zwiększa swobodę samorządów w wydawaniu środków. Jednakże, jak zauważa dr Przedańska, nie należy mylić tej poprawy z odbudową pełnej autonomii finansowej. Samodzielność dochodowa gmin spadła poniżej 30%, a miasta na prawach powiatu niewiele przekraczają ten poziom. Oznacza to, że lokalne wspólnoty mają realny wpływ na mniej niż jedną trzecią swoich dochodów. Nowy model oparty na udziale w PIT i CIT nie rozwiązuje problemu nierówności terytorialnych, faworyzując samorządy o silniejszej bazie podatkowej.

Brak współdecydowania w kwestiach zadaniowych

W obszarze zadań publicznych, samorządy nadal funkcjonują głównie jako wykonawcy polityk centralnych, bez realnego współdecydowania o ich kształcie. Przykładem jest wprowadzenie systemu kaucyjnego bez równoległego wdrożenia modelu rozszerzonej odpowiedzialności producenta, co obciąża gminy finansowo. Podobnie w bezpieczeństwie publicznym, ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej zwiększa odpowiedzialność gmin, ale nie proporcjonalnie ich wpływ strategiczny. Finansowanie z programu ochrony ludności, oparte na dotacjach celowych i dystrybuowane przez wojewodów, nie zawsze odpowiada lokalnym potrzebom i nie wzmacnia trwale kadr. Problemem pozostaje również przykład Wód Polskich, które mimo zapowiedzi, wciąż zachowują kluczową pozycję regulatora taryf za wodę i ścieki, ograniczając wpływ samorządów na kształtowanie opłat.

Mimo tych wyzwań, Indeks Samorządności odnotowuje pozytywną zmianę w praktyce nadzoru wojewodów. Odsetek rozstrzygnięć nadzorczych uchylanych przez sądy administracyjne spadł poniżej 30% po raz pierwszy od siedmiu lat, a liczba rozstrzygnięć zaskarżanych przez samorządy zmniejszyła się. To wskazuje na pewną poprawę w relacjach administracyjnych, choć nie przekłada się to na pełną odbudowę autonomii.

Źródło: Rzeczpospolita, https://www.rp.pl/publicystyka/art44735011-indeks-samorzadnosci-wzrosl-to-jednak-poprawa-ktora-moze-tez-niepokoic